सशस्त्र, पेट्राेल हुँदै डिजिटल रणभूमि बनेकाे एशिया पश्चिमी युद्ध

काठमाडौं, चैत ३ । केही साताअघिसम्म, संयुक्त अरब इमिरेट्स (युएई) विश्वको अर्को ठूलो कृत्रिम बौद्धिकता (एआई) हब बन्ने गन्तव्यका रूपमा हेरिएको थियो। स्थिर राजनीति, सरकारी सहुलियत र सस्तो उर्जाका कारण टेक दिग्गज कम्पनीहरू त्यस क्षेत्रमा ओइरिएका थिए। तर, अमेरिका, इजरायल र इरानबीच बढ्दो सैन्य द्वन्द्वले त्यहाँको भौतिक पूर्वाधारलाई मात्र होइन, खाडी मुलुकहरूको एआई महत्वाकांक्षालाई नै चुनौती दिएको छ। हालै भएको इरानी ड्रोन आक्रमणले यस क्षेत्रमा रहेका अमेरिकी टेक कम्पनीहरूका डाटा सेन्टरलाई निसाना बनाएको छ, जसले भविष्यमा यहाँको लगानीको सुरक्षा र सम्भावनाबारे ठूला प्रश्नहरू खडा गरेको छ ।

संयुक्त अरब इमिरेट्स (यूएई)ले इरानबाट आउन सक्ने मिसाइल र ड्रोन आक्रमणको खतरालाई ध्यानमा राख्दै आफ्नो हवाई क्षेत्र (एयर स्पेस) नै बन्द गरिएको जनाएको छ ।
यूएइको नागरिक उड्डयन प्राधिकरणले यो बन्द अस्थायी भएको बताएको छ । इतिहाद र एमिरेट्स एयरलाइन्सले भर्खरै आफ्ना केही उडानहरू पुनः सुरु गरेको समयमा यस्तो निर्णय भएको हो । 
व्यावसायिक उडानहरूलाई असर गर्ने अघिल्लो हवाई क्षेत्र प्रतिबन्ध फुकुवा भएको केही घण्टाभित्रै पुनः यूएईको हवाई क्षेत्र बन्द गरिएको हो ।
यसअघि दुबईको नागरिक उड्डयन प्राधिकरणले हिजाेकाे आगलागीको घटनापछि सावधानीका उपाय स्वरूप दुबई अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलमा उडानहरू अस्थायी रूपमा स्थगित गरेको थियो ।
देशको राष्ट्रिय ध्वजावाहकमध्ये एक, एमिरेट्स एयरलाइन्सले सोमबारदेखि कटौती गरिएको उडान तालिका पुनः सुरु गरेको थियो ।  

सुनौलो सपनामा एआईको नयाँ केन्द्र

खाडी मुलुकहरू, विशेषगरी युएई र साउदी अरेबियाले लामो समयदेखि आफ्नो अर्थतन्त्रलाई तेल निर्भरताबाट मुक्त गरी प्रविधिमा आधारित बनाउने रणनीति अघि सारेका छन् । यसै क्रममा, युएईले आफूलाई एआई विकासको केन्द्रका रूपमा स्थापित गर्न ठूलो लगानी थालेको थियो। सन् २०२५ को मे महिनामा राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले खाडी भ्रमणका क्रममा २.८ ट्रिलियन डलरभन्दा बढीको लगानी घोषणा गरेका थिए, जसको केन्द्रविन्दु नै एआई पूर्वाधार थियो ।

यसअन्तर्गत, अबु धाबीमा ‘स्टारगेट युएई’ नामक एक विशाल डाटा सेन्टर निर्माणाधीन छ, जसलाई OpenAI, Nvidia, Oracle र Cisco जस्ता कम्पनीहरूले मिलेर बनाइरहेका छन्। यो संयुक्त राज्य अमेरिकाबाहिरकै सबैभन्दा ठूलो डाटा सेन्टर हुने दाबी गरिएको छ, जसले विश्वको आधा जनसंख्यालाई सेवा पुर्याउन सक्ने क्षमता राख्छ । यसका साथै, माइक्रोसफ्टले युएईको प्रमुख एआई फर्म G42 मा लगानी गर्दै १५.२ अर्ब डलरको प्रतिबद्धता जनाएको थियो भने, Amazon Web Services (AWS) ले युएई र बहराइनमा आफ्ना धेरै डाटा सेन्टर सञ्चालनमा ल्याइसकेको थियो । सस्तो उर्जा, प्रशस्त जमिन र सरकारी सहयोगका कारण युएई ‘एआई पावरहाउस’ बन्ने संभावना प्रबल देखिएको थियो ।

डिजिटल पूर्वाधारमा प्रत्यक्ष आक्रमण

यो सुनौलो सपनामा तब ब्रेक लाग्यो, जब अमेरिका र इरानबीचको द्वन्द्वले खाडी क्षेत्रलाई प्रत्यक्ष रूपमा छुन थाल्यो। केही दिन अगाडि इरानकाे एक बैंकमा अमेरिकी आक्रमणपछि इरानले अमेरिकी संलग्नता भएका डिजिटल पूर्वाधारहरूमा आक्रमण तिब्र बनाएकाे छ । अमेरिकी आक्रमणपछि इरानले पश्चिम एशियाभर रहेका आफ्ना निसानामा प्रहार गर्न थाल्यो। यसै क्रममा, मार्च २०२६ को सुरुवातमा इरानी ड्रोनले युएईका दुईवटा र बहराइनको एकवटा AWS डाटा सेन्टरमा सीधा आक्रमण गर्यो ।

यो आक्रमण विश्व इतिहासमा नै पहिलो पटक कुनै ‘हाइपरस्केलर’ क्लाउड सेवा प्रदायकको भौतिक पूर्वाधार सैन्य आक्रमणमा परेको घटना हो । यस आक्रमणबाट क्षेत्रभरका डिजिटल सेवाहरू ठप्प भए। बैंकिङ एपदेखि ट्याक्सी र फूड डेलिभरी सेवासम्म प्रभावित भए, जसले गर्दा दुबई र आबु धाबीका उपभोक्ताहरूले ठूलो असुविधा भोग्नु पर्यो । इरानसँग सम्बद्ध फार्स न्यूज एजेन्सीले यी आक्रमणलाई अमेरिकी कम्पनीहरूविरुद्धको कारबाहीको रूपमा प्रस्तुत गरेको थियो । यस घटनापछि इरानी क्रान्तिकारी गार्डले Google, Microsoft, Nvidia, IBM जस्ता थप अमेरिकी टेक कम्पनीहरूका क्षेत्रीय कार्यालय र डाटा सेन्टरलाई आफ्नो ‘नयाँ निसाना’को सूचीमा राखेको घोषणा गर्यो ।

प्रभाव: लगानी र सुरक्षाको समीकरण बिग्रँदै

यी आक्रमणले खाडी क्षेत्रलाई ‘सुरक्षित गन्तव्य’का रूपमा हेरिने धारणालाई चुनौती दिएको छ । अमेरिकी विदेश सम्बन्ध परिषद्की वरिष्ठ फेलो जेसिका ब्रान्डटका अनुसार, यस घटनाले निजी लगानीकर्ता, बीमा कम्पनी र प्रविधि कम्पनीहरूको जोखिम मूल्यांकनलाई नै परिवर्तन गर्न सक्छ ।

यस क्षेत्रमा हाल ७० भन्दा बढी डाटा सेन्टर सञ्चालनमा छन् र करिब ३० अर्ब डलर बराबरका नयाँ परियोजनाहरू निर्माणाधीन अवस्थामा छन् । आक्रमणपछि, AWS ले आफ्ना ग्राहकहरूलाई ‘मिडल इस्ट क्षेत्र’ बाट वैकल्पिक सुरक्षित क्षेत्रमा वर्कलोड सार्न सिफारिस गरेको छ, जुन आफैंमा ठूलो संकेत हो ।

विज्ञहरूका अनुसार डाटा सेन्टरहरू ‘सफ्ट टार्गेट’ हुन्। तिनका ठूला एयर कन्डिसनर, डिजेल जेनेरेटर र ग्यास टर्बाइनजस्ता संवेदनशील संरचनाहरू सजिलै क्षति गर्न सकिन्छ, जसले सम्पूर्ण सुविधा नै ठप्प पार्न सक्छ । यस्तो अवस्थामा, एउटा ठूलो डाटा सेन्टरलाई मिसाइल र ड्रोन आक्रमणबाट जोगाउन थप सयौं करोड डलर खर्च गर्नुपर्ने आबु धाबीस्थित रब्दान सुरक्षा तथा रक्षा संस्थानका प्रमुख अनुसन्धाता क्रिस्टियन अलेक्जेन्डर बताउँछन् ।

अर्को ठूलो जोखिम: समुद्रमुनिका केबल

डाटा सेन्टर मात्र होइन, खाडी क्षेत्र भएर जाने इन्टरनेटका जीवन रेखा मानिने समुद्रमुनिका फाइबर-अप्टिक केबलहरू पनि ठूलो जोखिममा छन् । लगभग ९० प्रतिशत युरोप-एशिया डाटा ट्राफिक यहीँ भएर बग्छ। होर्मुज जलडमरूमध्य र लाल सागरमा रहेका यी केबलहरू युद्धको मारमा परे वा दुर्घटनामा क्षतिग्रस्त भएमा विश्वव्यापी इन्टरनेट सेवामा ठूलो अवरोध आउन सक्छ । सन् २०२४ मा हुथी विद्रोहीको आक्रमणले लाल सागरका केबल क्षति हुँदा २५ प्रतिशत डाटा ट्राफिक प्रभावित भएको उदाहरण पनि ताजै छ ।

युएई र अन्य खाडी मुलुकहरूको एआई महत्वाकांक्षा अहिले एउटा कठिन यथार्थसँग जुध्न बाध्य भएको छ। भौगोलिक राजनीतिक अस्थिरता र सैन्य द्वन्द्वले प्रविधिको भविष्य कति नाजुक हुन सक्छ भन्ने देखाएको छ। यस क्षेत्रमा लगानी गर्ने ठूला प्रविधि कम्पनीहरूले अब आफ्नो लगानीको सुरक्षा र जोखिम न्यूनीकरणका लागि नयाँ रणनीति बनाउनु पर्नेछ। के उनीहरूले थप सुरक्षा उपायमा अर्बौं लगानी गर्ने छन्, वा वैकल्पिक सुरक्षित गन्तव्यतर्फ आफ्नो ध्यान केन्द्रित गर्ने छन् भन्ने प्रश्न अहिले अनुत्तरित छ ।

तर, एक कुरा स्पष्ट छ: डिजिटल पूर्वाधार अब केवल साइबर आक्रमणको मात्र होइन, भौतिक आक्रमणको पनि निसाना बन्न सक्छ । खाडी क्षेत्रले आफ्नो सपना साकार पार्न यी नयाँ चुनौतीहरूको सामना गर्नै पर्नेछ, नत्र यसको ‘एआई हब’ बन्ने यात्रा अधुरै रहन सक्छ।

उता, विगत १७ दिनदेखि इरानका जनताका लागि सिङ्गो विश्व एउटा 'ब्ल्याक होल' जस्तै बनेको छ। युद्ध तेस्रो हप्तामा प्रवेश गर्दैगर्दा इरानको "डिजिटल आइरन कर्टेन" झन् बाक्लो हुँदैछ। सरकारले लादेको इन्टरनेट शटडाउनका कारण देशमा कनेक्टिभिटी सामान्य अवस्थाको १% मा मात्र सीमित छ। 'नेटब्लक्स' का अनुसार अहिले अर्ध-सरकारी समाचार एजेन्सीहरू समेत अफलाइन भएका छन्। सरकार-नियन्त्रित इन्ट्रानेटले केही सेवा दिए पनि 'ग्लोबल वेब' माथिको पहुँच पूर्ण रूपमा बन्द छ। यो इरानी इतिहासकै दोस्रो सबैभन्दा लामो इन्टरनेट बन्द हो। ९ करोड मानिसलाई सञ्चारविहीन छन् । विदेशमा रहेका परिवारहरूले आफ्ना प्रियजनसँग सम्पर्क गर्न सकेका छैनन्। यो ब्ल्याकआउट स्वतन्त्र सूचनाको प्रवाह रोक्न चलाइएको खतरनाक 'किल-स्विच' हो। युद्धरत कुनै पक्ष पनि कहिलेसम्म युद्ध हुन्छ भन्ने कुरामा निश्चित हुन नसकेकाे अहिलेकाे अवस्थामा डिजिटल पूर्वाधारले विकास गरेकाे ग्लाेबल भिलेजमा कसरी सुरक्षित रहने भन्ने कुरा अहिलेकाे प्रमुख चुनाैति हाे ।

एजेन्सीको सहयाेगमा