सामाजिक सञ्जालमा सेलिब्रेटी बनाउने प्रतिस्पर्धाले जोखिममा बालबालिका

सामाजिक संजाल एक शक्तिशाली प्लेटफर्म बन्नु अहिले डिजिटल युगको प्रगति मानिन्छ । सामाजिक सञ्जालले नवजात शिशुदेखि वृद्धवृद्धासम्म सबैको जीवनलाई असर गर्छ । आजभोलि अभिभावकले आफ्ना छोराछोरीलाई सेलिब्रेटी बनाउने होडबाजी बढ्दै गएको पाइन्छ ।

तर बालबालिकालाई सेलिब्रेटी बनाउने र सामाजिक संजालमा प्रयोग गर्ने संस्कार भने निकै बिबादास्पद विषय हो । यसका केही पक्ष राम्रा होलान तर समग्रमा बालबालिकालाई मध्यनजर गरियो भने यसका नकारात्मक असरलाई गम्भीरतापूर्वक ध्यान दिनु जरुरी छ ।

ससाना बालबालिकामा बयस्क उमेरमा आउने भावना उनीहरूमा आउदैन । बालबालिकाको लागि उपयुक्त नहुने फिल्मका गीतमा बालबालिकालाई नै नचाइन्छ । सेलिब्रेटी बन्ने दौडका कारण उनीहरू सामाजिक सञ्जालका लागि ‘परफेक्ट’ हुन बाध्य छन् । यो बाध्यताले उनीहरूकोहरूको निर्दोषता गुमेको छ र उनीहरू वयस्कहरू जस्तै व्यवहार गर्न बाध्य छन् ।

सेलिब्रेटी बन्ने प्रक्रियाले बालबालिकालाई निरन्तर मिडियामा प्रस्तुत गरिने कामको कारण बच्चाले आफ्नो बाल्यकालको रमाइलो अनुभव गर्न पाउदैनन् । उनीहरूको मानसिक र सामाजिक अनुभवमा कमि आउँछ । बालबालिकाको खेल्ने उमेर, सिर्जनात्मक उमेर, साथीसँग घुलमिल हुने उमेर बालबालिकाले अनुभव गर्न पाउदैनन् । जसले उनीहरूको मानसिक र सामाजिक परिपक्वतामा कमि हुन जान्छ ।

बालबालिका भनेका काँचो माटो हुन । बालबालिकाको ब्यक्तिगत जीवन र गोपनियता निकै महत्वपूर्ण हुन्छ । अभिभावकले आफ्नो बच्चाको तस्वीर वा भिडियो सामाजिक संजालमा पोस्ट गर्छन्, जसले गर्दा उनीहरूको गोपनियता लोप हुन्छ । यसले बच्चालाई अनावश्यक रूपमा सार्वजनिक कुराहरूमा ध्यान केन्द्रित गराँउछ र परिणामस्वरूप अनलाइन उत्पीडन, शोषण वा दुव्र्यवहारको जोखिम बढाउछ । बालबालिकालाई सामाजिक सञ्जालमा प्रस्तुत गर्नु अनलाइन सुरक्षा र गोपनियता सम्बन्धि कानुनी र सामाजिक नियमविरुद्ध जानु हो । अस्वस्थकर लोकप्रियता तथा भाईरल बनाउने प्रवृत्तिले बच्चालाई सहि र गलतको पहिचान गर्न गार्हो हुन सक्छ ।

रियालिटी शो मा बच्चालाई नचाउने चक्करमा जस्तोसुकै गीतमा पनि बच्चालाई नचाईन्छ । कुन उद्देश्यले बच्चालाई नचाइन्छ र कस्तो गीतमा बच्चा नाचेका छन् अभिभावकले ख्याल गर्नु पर्छ । आफ्नो उमेरले बुझ्न नसक्ने, अरुलाई होच्याउने खालका गीत छनोट गरेर नचाइन्छ यस्ता गीतबाट बच्चाको मनमा नकारात्मकता बढ्न पुग्छ । हिन्दीको ‘मुन्नी बदनाम होइ डार्लिङ तेरे लिए’ गीत होस वा नेपालीमा गाईएको ‘मलाई जुत्ता हान्ने तेरा खुट्टी मर्किएर जाउन’ भन्ने शब्द प्रयोग गरिएका गीत जसले सकारात्मक सन्देश दिन्न । यस्ता गीतमा नचाएर आफ्ना छोराछोरीलाई सामाजिक संजालमा खुब भाईरल बनाउने अभिभावक प्रसस्त देख्न सकिन्छ । यस्ता प्रकारका गीत र नाचबाट बच्चामा कस्तो भावनाको बिकास होल ? कलाको नाममा बालबालिका माथि गरिएको यो एक प्रकारको शोषण हो । ८/१० वर्षको बच्चालाई आईटम गीतमा नचाएर कस्तो खालको शिक्षा दिन खोजिएको हो ? यस्ता गीत र नाचले बालबालिकालाई जीवनको कस्तो सीप र शिक्षा मिल्न सक्ला ?

आफुले के गर्दैछु भन्ने थाहा नहुने अबोध उमेर हो बालापन को उमेर । के सही के गलत भनेर घरमा अभिभावकले र विद्यालयमा शिक्षकले सिकाउनु बुझाउनु पर्छ । उमेर सङ्गै आउने परिवर्तन १५/१६ बर्षको उमेर वा बयस्क उमेरमा देखापर्ने परिवर्तनलाई गीत वा शब्द प्रयोग गरेर ५÷७ वर्षकै उमेरमा बालबालिकालाई पुरै परिपक्क बनाईदिन्छौं ।

विद्यालय स्तरका कार्यक्रम हुन् वा अन्य कार्यक्रमा हुन्, स्टेजमा खराब सन्देश दिने खालका गीतमा नचाएर सामाजिक संजालमा भाईरल गराइन्छ । यस्ता किसिमका गम्भीर कुरामा किन अभिभावक सचेत छैनन् ? कलाको नामना बच्चाको बालापन किन खोसिदैछ ? बालबालिकाको निर्दोषपन माथि ताली बजाईदा विद्यालय, शिक्षक, अभिभावक मौन किन छन् ?

जब बालबालिकाको जीवनलाई सार्वजनिक रुपमा प्रस्तुत गरिन्छ त्यसले भविष्यमा उनीहरूको ब्यक्तिगत जीवनलाई समेत असर पु¥याउन सक्छ । बच्चा परिपक्व हुँदै जाँदा उनीहरूले आफूमा स्वतन्त्रता खोज्दै जान्छन तर सामाजिक संजालमा उनकै तस्वीर र भिडियोहरू रहेको हुँदा यसले उनीहरूको भविष्यको गोपनियता र स्वतन्त्रतालाई कमजोर पार्न सक्छ ।
बालबालिकालाई सेलिब्रेटी बनाउनको लागि सामाजिक संजालमा प्रस्तुत गर्दा उनीहरूमा अनावश्यक दबाब र मानसिक तनाव उत्पन्न हुन सक्दछ ।

सामाजिक सञ्जालमा अपेक्षित ध्यान नपाउँदा उनीहरूमा इन्फेरियरिटी कम्प्लेक्स ,एन्जाइटी र डिप्रेसनको समस्या आउन सक्छ । कहिलेकाही सामाजिक संजालमा पोस्ट गरिएका सामग्रीहरू बच्चाहरूविरुद्ध दुरुपयोग भएका पनि पाइन्छन् ।
बाल्यकाल भनेको व्यक्तिको मानसिक विकासको सबैभन्दा महत्वपूर्ण अवस्था हो । यस उमेरमा बालबालिकाले आफ्नो सामान्य किसिमका खेलकुद, सृजनात्मक कुरा अध्ययन र साथीभाईसँग घुलमिल हुनु पर्ने बेला हो । सामाजिक संजालमा बालबालिकाको जीवनको निरन्तर अवलोकन र टिकाटिप्पणी हुने गर्दछ । जसले गर्दा बालबालिकामा आत्मसम्मानको समस्या, चिन्ता र मानसिक समस्या उत्पन्न हुन्छ । उनीहरूले आफूलाई अन्य बच्चाहरूसङ्ग तुलना गर्न थाल्छन र यसले बालबालिकाको भावना तथा आत्मसम्मान र आत्मविश्वासमा ठेस पुग्न सक्छ ।

बालबालिकाले आफ्नो इच्छा र चाहना व्यक्त गर्ने अवसर गुमाउँछन र अभिभावक र विद्यालयको चाहना र सामाजिक अपेक्षाहरूको कारण उनीहरूको जीवन सोही अनुसार परिचालित हुन थाल्छ । यसले बालबालिकामा आत्मनिर्भरता र निर्णय गर्ने क्षमता कमजोर बनाउन सक्छ ।

निरन्तर दर्शक र मिडियाको ध्यानमा रहने क्रमले बालबालिकाको व्यक्तिगत जीवनको उपयोगीता लोप हुन्छ र आत्मसम्मानमा कमि आउँछ । मिडियाको दबाबको कारण बालबालिकामा अनुसाशनहीन र अस्वस्थ बानीको विकास हुन्छ ।
सेलिब्रेटी बन्ने प्रक्रियामा बालबालिकाको पढाइ लेखाइ खेलकुदमा समय नपुग्न सक्छ । साधारण बालबालिकाको रुपमा आफ्नो जीवन बिताउन समय नपुग्न सक्छ । बालबालिकाले बाल्यकालको खुसी गुमाउन सक्छन ।

सेलिब्रेटी बनाउने होडबाजी भनेको मात्रै प्रसिद्धि र पैसा कमाउने चक्कर होइन यो बालबालिकाको भविष्य र समग्र विकासको लागि खतरनाक हुन सक्छ । त्यसैले बालबालिकालाई अभिभावकले सामान्य जीवनयापन गर्ने मौका दिनु आवश्यक हुन्छ ।

बालबालिकालाई सेलिब्रेटी बनाउने प्रतिस्पर्धाले बालबालिकाको बाल्यकाल बर्बाद गर्छ । अभिभावकहरूले आफ्ना छोराछोरीहरूलाई सामाजिक सञ्जालमा लोकप्रिय हुन दबाब दिनुको सट्टा माया र समर्थन दिनुपर्छ । आखिर, भोलि बालबालिकाको भविष्य आज गरिएका निर्णयमा निर्भर गर्दछ ।

अभिभावक, विद्यालय, समाजका सबैले यो कुरा बुझ्नु जरुरी छ कि बालबालिकाको खुसी र स्वास्थ्य सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा हो ।