Thursday, November 19, 2026 | 8:27 AM

बौद्ध वा हिन्दूको प्रश्नमा अल्मलिएका नेवार


अ
अ+
अ-

कोही नेवारलाई कसैले ‘तिमी बौद्ध हो कि हिन्दू ?’ भनेर सोध्योभने साधारणतः त्यो नेवार अल्मलिन्छ । वास्तविकता त के हो भने, एक सर्वसाधारण नेवारलाई बौद्ध हुनु र हिन्दू हुनुमा केही फरक परेको हुँदैन । परम्परा जसरी चल्दै आएको हो, त्यसरी नै चल्दै जाने हुन्छ, बौद्ध हुनु र हिन्दू हुनुमा केही तलमाथि परेको हुँदैन । राष्ट्रिय जनगणनामा धर्मसम्बन्धी एउटा कोलम पनि रहेको छ र तिम्रो धर्म के हो भनेर सोध्दा सहज रुपमा जवाफ पाउन नसक्ने अवस्थामा तिमी गणेशलाई मान्छैं भनेर सोध्ने हुन्छ । अधिकांश नेवारले गणेशलाई मान्ने हुन्छ । गणेशलाई मानेकै भरमा हिन्दू गणकले उसलाई हिन्दूको रुपमा बुझ्ने हुन्छ । कथंकदाचित गणक बौद्ध रहेछ भने उही प्रश्न र जवाफको आधारमा ती नेवारलाई बौद्ध भनेर बुझ्ने हुन्छ । यसबाट स्पष्ट हुन्छ, कोही नेवारको अघिपछि गणेशलगायत कतिपय देवीदेवताको तस्वीर वा मूर्ति देख्दैमा बौद्ध वा हिन्दू भनेर निर्धारण गर्न सकिन्न ।

नेवार समाजमा बौद्ध र हिन्दूस्थलहरू प्रायः सँगसँगै रहेका हुन्छन् । बौद्ध स्थलमा पुग्ने बौद्ध नेवार हिन्दूस्थलको पनि दर्शन गरेर फर्कन्छन् भने हिन्दू स्थल जाने हिन्दू नेवार बौद्ध स्थलको पनि पूजा गरेर फर्कन्छन् । एक नेवारले बौद्ध र हिन्दूमा फरक देख्दैन । नेवार समाजमा बौद्ध र हिन्दू दुबै छनक पाइने भएर कतिपयले यसरी लेख्ने तथा बोल्ने गरेको पाइन्छ, नेवार समाजको विशिष्ट विशेषता भनेको बौद्ध र हिन्दू परम्पराको लामो सहअस्तित्व र अन्तर्सम्बन्ध हो । झट्ट हेर्दा यो हो पनि तर होइन । नेवारका बारेमा शूक्ष्म रुपमा अध्ययन गर्न नसकेपछि यस्तै भ्रम बस्ने हो । यसलाई कुनै एउटा पक्षबाट मात्रै नभएर समग्र र शूक्ष्म रुपमा हेर्नु नितान्त जरुरी छ । 

हिन्दूको तात्पर्य वेदबाट निःसृत धार्मिक परम्परा हो । थालनीमा यसले वैदिक नाम पाएको थियो, पछि ब्राह्मण नामबाट जानियो । त्यस्तै अनेकौं अन्य नाम पाउने क्रममा हिन्दू नाम पनि पायो । बौद्ध र हिन्दूको स्रोत एउटै होइन । यी दुई स्रोत बीच भिन्नता मात्रै होइन, अन्तरविरोध पनि प्रसस्त मात्रामा पाइन्छ । हिन्दूले आत्माको अस्तित्व मान्छ र त्यसलाई अजर अमर तथा शाश्वत मान्छ । तर बौद्धका लागि यहाँ नित्य भन्ने कुरा केही पनि छैन । सबै अनित्य हो । अशाश्वत हो । वेदमा एउटा सर्वशक्तिमान सत्ताको कल्पना गरिएको छ भने पछि त्यसैलाई परमात्मा, ब्रह्म तथा ईश्वर भनेर कल्पना गरियो । बौद्ध मतले त्यस्तो कुनै परमसत्ताको अस्तित्वलाई स्वीकार्दैन । यस्ता अन्तरविरोधहरू प्रसस्त मात्रामा पाइन्छन्, जसको लेखाजोखा राख्नु यो सानो लेखको उद्देश्य होइन । यहाँ प्रश्न हो, त्यति धेरै अन्तरविरोध हुँदाहुँदै पनि नेवार समाजमा दुबै धर्म सँगसँगै कसरी रहन सकेको हो ? एक नेवारलाई तिमी बौद्ध हो कि हिन्दू हो भनेर प्रश्न गर्दा अकमकिन्छ वा दुबै हो भनेर जवाफ किन दिन्छ ? अझ ध्यान दिनुपर्ने कुरा त के हो भने, ती नेवारलाई यस्तो प्रश्नलाई अर्थहीन वा अनावश्यक ठानेको हुन्छ ।

काठमाडौं उपत्यकामा बौद्ध र हिन्दू दुबै धर्म पछि मात्रै प्रवेश गरेको थियो र त्यसअघि यहाँ बेग्लै धार्मिक परम्पराले जरा गाडिसकेको अवस्था थियो । पछि प्रवेश गरेका बौद्ध, हिन्दूलगायत कुनै पनि धर्मले यहाँ परम्परादेखि चल्दै आएको धर्मपरम्परालाई विस्थापित गर्न सकेन बरू मिलिजुली आफ्नो स्थान बनाए । मिलीजुली स्थान बनाउनु पर्ने अवस्थामा हाम्रो यस्तै हुन्छ, यस्तै हुनुपर्छ भनेर अडान लिनसक्ने अवस्था हुँदैन । अघि नै सुदृढ धार्मिक तथा सांस्कृतिक परम्परा चलनचल्तीमा रहेको काठमाडौंमा पछिका आगन्तुकहरू यथावत रुपमा बसोवास गरेको नभएर स्थानीयसँग घुलमिल भएर बसेका हुन्, जसलाई सामाजशास्त्रीय भाषामा ‘एसिमिलेशन’ भनिन्छ । अघि नै सुदृढ धार्मिक तथा सांस्कृतिक परम्परा के हो ? भन्ने प्रश्न आउँछ । त्यसलाई ठ्याक्कै नाम दिनुपर्दा कतिपयले प्रकृति धर्म भनेको पाइन्छ तर प्रकृति धर्मले व्यापक अर्थ जनाउँछ, समुदाय विशेषलाई जनाउँदैन । यस अवस्थामा नेवार धर्म र संस्कृति भन्न सकिन्छ । वर्तमानमा पनि गथांमुगःलगायत कतिपय धार्मिक तथा सांस्कृतिक गतिविधिहरूको अभ्यास पाइन्छ जससँग बौद्ध तथा हिन्दू वा अन्य कुनै पनि धर्मसम्प्रदायको कुनै सम्बन्ध रहेको हुँदैन र नितान्त रुपमा नेवार समाजमा देख्न पाइन्छ । बौद्ध नेवार हुन् वा हिन्दू नेवार, तिनीहरूको साझा धर्मसंस्कृतिको रुपमा यो हुनु नै नेवार समाजको मुख्य विशेषता हो । 

समयक्रममा बौद्ध र हिन्दूबीच नै पनि यसरी अन्तरघुलन भएको पाइन्छ, जसले बौद्ध र हिन्दू बीचको सीमारेखा खोज्नुपर्ने बनाइदिन्छ । दुबै धर्ममा तन्त्रको अभ्यास हुन्छ । तन्त्र आफै धर्मदर्शन होइन तर धर्मदर्शनको अभ्यासका लागि यो साधना विधि हो । अझ दुबैको तन्त्रगुरु एकै व्यक्ति परेको पनि हुन्छ । एकै थलोमा एकै गुरूसँग तन्त्र सिक्ने र पछि आआफ्नो धर्मदर्शनअनुसार अभ्यास गरिन्छ । यस अवस्थामा बाहिरियाले सबै कुरा उस्तोउस्तै देख्नु स्वाभाविक हो । तन्त्रका कतिपय कुरा दीक्षा नपाएकालाई भन्नु हुँदैन भनेर भनिँदैन र थाहा नपाएपछि अनेक अड्कल लगाएर त्यसलाई बुझ्न खोज्दा झन् नबुझिनु स्वाभाविक हो ।  

हिजोआज बौद्ध धर्मको एउटा थेरवाद सम्प्रदायआवद्ध बौद्ध नेवारले बज्रयानी सम्प्रदायआवद्ध नेवार बौद्धमाथि टिप्पणी गर्ने क्रममा बौद्धको नाममा हिन्दू परम्परा चलाएको भन्ने आक्षेप लगाइन्छ । बौद्ध धर्मको इतिहासमा बज्रयानको विकासमा योगदान रहेका आचार्यहरू मध्ये धेरैको पृष्ठभूमि वैदिक ब्राह्मण हो र वैदिक ब्राह्मणहरू यज्ञ होम आदि गर्दछन् । भाषा पनि संस्कृत प्रयोग गर्दछन् । चालचलन पनि वैदिक ब्राह्मणकै हुनु स्वाभाविक हो । ती बौद्ध आचार्यहरूले बज्रयान विधिमा वैदिक तौर तरिकालाई अपनाउनु पनि स्वाभाविक हो । एक नेवारको घरमा घःसू वा अन्य कुनै अनुष्ठान गर्नुपर्दा बज्रयानी बौद्ध नेवारले परम्परालाई पछ्याउने क्रममा गरेका गतिविधिहरू झट्ट हेर्दा वैदिक ब्राह्मण परम्पराजस्तै देखेपनि त्यहाँ पूर्ण रुपमा बज्रयानी बौद्ध परम्परा रहेको हुन्छ । पटक्कैपिच्छे बुद्ध वचनको वाचन गरिरहेको हुन्छ भने । बुद्ध, बोधिसत्व तथा ताराहरूको बाहेक अन्यको नाम लिएको हुँदैनन् । यस कुरामा ध्यान दिन नसक्दा बौद्ध र हिन्दू उही हो भन्ने भ्रम पर्न जान्छ । अझ रोचक कुरा त के हो भने, हिन्दूजस्तो देखिएपनि बज्रयानी मात्र हुँदैन, परम्परागत नेवार मूल्यमान्यता तथा परम्परा पनि सँगसँगै अगाडि बढिरहेको हुन्छ । नेवार परम्परालाई बौद्ध वा हिन्दू दृष्टिकोणबाट मात्रै बुझ्न सकिन्न । 

कोही नेवारले दर्शै मानेकै आधारमा त्यो नेवार हिन्दू नै हो भनेर ठोकुवा गर्न सकिन्न । दशैं बौद्धले पनि अनिवार्य रुपमा मान्छ । बौद्ध नेवार र हिन्दू नेवारले मान्ने दशैं एउटै हो, जुन अन्य समुदायले मान्ने दशैंभन्दा धेरै मात्रामा फरक हुन्छ । विधिविधान तथा मूल सिद्धान्त नै फरक हुन्छ । दशैं भन्ने गरेपनि मोहनी मनाउने हो र मोहनीमा शक्तिको साधना हुन्छ, अन्य समुदायमा दशैंका बेला शक्तिको उपासना हुन्छ । साधना र उपासना नितान्त रुपमा फरक कुरा हो । अर्थात्, दशैंकै आधारमा कोही नेवार बौद्ध वा हिन्दू भनेर छुटिंदैन । बरु यस अवसरमा नेवारको आदिम संस्कृतिको निरन्तरता देख्न पाइन्छ । 

बौद्ध वा हिन्दू, को हुन् ? जसले जुन अपनायो ऊ त्यही हुन् । यो आस्था वा विश्वास मात्रै होइन, वैचारिकी पनि हो । एक नेवारमा बौद्ध वा हिन्दू भन्ने सवालमा अलमलिने गरेपनि त्यहाँ सीमारेखा त हुन्छ नै । कसैको जीवनसंस्कार बौद्ध विधिअनुसार भएको छ भने कसरी हिन्दू हुन्छ ? उसले बोक्ने जीवनदर्शन यदि बौद्ध हो भने त्यसलाई हिन्दू भनेर थोपर्नु जायज होइन । बौद्ध र हिन्दूबीच अन्तर घुलन भन्नु र समन्वय भन्नुबीच तात्विक भिन्नता हुन्छ । नेवारका सम्बन्धमा बौद्ध र हिन्दू दुई दृष्टिकोण मात्रै पर्याप्त हुँदैन र नेवारलाई ‘तिमी बौद्ध हो कि हिन्दू ?’ भनेर सोध्दा साधारणतः अलमलिनु स्वाभाविक हो । 

Comments (0)

No comments yet

Be the first to comment!

Write a Comment
Comment must be at least 10 characters
Basanta Maharjan

More from Basanta Maharjan

Explore more articles by this author
रोक्नुपर्छ नेपाल सम्बतको नाममा हुने उच्छृंखल गतिविधि

रोक्नुपर्छ नेपाल सम्बतको नाममा हुने उच्छृंखल गतिविधि

नेपाल सम्बत ११४७ नयाँ वर्षको शुभकामना आदनप्रदान गर्ने काम भर्खरै सकिएको छ । अथवा भनौं नयाँ वर्ष तथा स्वन्ति नखःको ‘ह्याङ...

एकै दिनमा सकिन्न नेवारको लक्ष्मी पूजा

एकै दिनमा सकिन्न नेवारको लक्ष्मी पूजा

तर नेवार संस्कृतिमा यमपञ्चकबारे खासै चासो हुँदैन र तीन दिन मात्र मनाइन्छ । यी तीन दिनको सांस्कृतिक पर्वलाई स्वन्ति भनिन्...

देशकै पहिचान नेपाल संवत्

देशकै पहिचान नेपाल संवत्

राष्ट्रिय मान्यताप्राप्त नेपाल संवत् विश्वमा प्रचलनमा रहेका संवत्‌हरूभन्दा अलि फरक छ। प्रचलित संवत्‌हरूमध्ये कुनै राजाको...

Nepal Sambat at the UN Headquarters

Nepal Sambat at the UN Headquarters

संयुक्त राष्ट्र संघको प्रधान कार्यालयमा नेपाल सम्बत ? हो, नेपाल सम्बत । नेपाल सम्बतअनुसार नयाँ वर्षको औपचारिक कार्यक्रम ...

The Lakshmi of Lakshmi Puja is not Mayadevi

The Lakshmi of Lakshmi Puja is not Mayadevi

लक्ष्मी हिन्दू धर्ममा एक देवी हुन् र समाजमा उनको महत्व ठूलै रहेको मानिन्छ ।......

अहिंसाको कुरा र बुद्धको शिक्षा

अहिंसाको कुरा र बुद्धको शिक्षा

बुद्ध जन्मेको देश हुँदैमा देशवासीको मनमस्तिष्कमा बुद्ध शिक्षा स्वतः घुसेको हुँदैन । बुद्ध अनेक विधि उपाय अपनाएर मान्छेको...