तीजको संघारमा आज अन्तिम दर

रमिना कार्की

नेपाली संस्कृतिको सुनौला हारमा रहेका चाडपर्वहरूमध्ये तीजले विशेष स्थान राख्छ। यो चाड मात्र होइन, हाम्रो सामाजिक साँचो, धार्मिक आस्था र सांस्कृतिक पहिचानको जिवन्त अभिव्यक्ति हो। माइतको माया, संस्कृतिको छनोट र आधुनिकताको कसिलाे वातावरणमा दर कार्यक्रमहरू माैलाउन थालेका छन् । तथापि महिना दिन अगाडिदेखि दर खान शुरू गरे तापनि आजकाे साँझदेखि दर खाने कार्यक्रमले बिट मार्छ ।

विशेषगरी क्षेत्रीय तथा ब्राह्मण समुदायका महिलाहरूले मनाउने तीजको अघिल्लो रात ‘दर खाने’ को परम्परा नेपाली जीवनशैलीको एउटा रमाईलो अध्याय हो।

परम्परागत रूपमा माइतको बोलाइ तथा दरको भावनात्मक यात्रा तीज आउनुभन्दा अघि नै महिलाहरूको मनमा एउटा सुखद उत्सुकता देखिन्छ। माइतबाट आएको निम्तोले तिनलाई बचपनको सम्झना र वर्तमानको जिम्मेवारीबीचको सुन्दर तन्मयतामा लिएर जान्छ। दर खान छोरीबेटीहरू आफ्नो माइत जान्छन्। आमाको आँगनमा बसी दिदीबहिनीहरूसँग घरपरिवारका कुराहरू गर्दा गर्दै परम्परागत व्यञ्जनहरूको स्वाद लिइन्छ। यो केवल खानेकुराको मेलमिलाप मात्र होइन, मायाको अदलबदल र सम्बन्धहरूको पुनर्निर्माणको अवसर हो।

दरमा खाइने परिकारहरू केवल स्वादका लागि मात्र होइनन्, तिनमा गहिरो वैज्ञानिक पक्ष पनि छ। भोलि दिनभर निराहार व्रत बस्नु छ भन्ने जानकारीले दरका खानाहरू विशेष गरी ऊर्जादायक बनाउने प्रवृत्ति रहिआएको छ। स्थानअनुसारका पारम्परिक खानाहरूले शरीरमा लामो समयसम्म ऊर्जा बनाइरहन मदत गर्छन्। यी खानाहरूमा प्रोटीन, कार्बोहाइड्रेट उचित मात्रामा रहेको हुन्छ।

आधुनिकताको अन्धकार: परम्परामा हुने विकृति

अहिलेको समयमा यस पवित्र परम्परामा केही अवांछनीय परिवर्तनहरू देखिन थालेका छन्। केही ठाउँहरूमा दर खाने कार्यक्रममा मदिरा सेवन गर्ने चलन सुरु भएको छ। यसले गर्दा चाडको पवित्रतामा प्रश्न उठाउन थालिएको छ । केही परिवारहरूमा ‘महंगो दर’ को होड सुरु भएको छ। यसले गर्दा साधारण परिवारहरूमा आर्थिक बोझ बढेको छ। मूल रूपमा एक रात मात्र हुने यो कार्यक्रम हाल शहरी क्षेत्रमा महिना दिनसम्म पनि लम्बिँदै गएको छ। यसले गर्दा परम्पराको मूल स्वरूप नै परिवर्तन हुँदै गएको छ।

तीजको दिन भक्ति र उल्लासको सुन्दर सामंजस्य

भोलिपल्टको तीजको दिन महिलाहरू विशेष गरी शिव मन्दिरमा जान्छन्। मन्दिरमा पुगेपछि उनीहरूले भगवान शिवको पूजा अर्चना गर्छन्। यसपछि सामूहिक रूपमा भजन कीर्तन गरिन्छ। मन्दिर तथा परिवार समुदायमा सामूहिक नाचगान गर्ने चलन छ। दिनभरि व्रत बसिसकेपछि साँझतिर पूजा अर्चना गरी विशेष खानाको साथ व्रत तोडिन्छ। यो दिन महिलाहरूको लागि धार्मिक भक्ति र सामाजिक उल्लासबीचको सुन्दर सन्तुलन हो।

यस महत्त्वपूर्ण परम्परालाई कायम राख्न युवापुस्तालाई यसको महत्त्वबारे जानकारी दिनु जरुरी छ। विद्यालय तथा सामुदायिक कार्यक्रमहरूमा यसबारे शिक्षा दिनुपर्छ। सामुदायिक नेताहरूले यस परम्परामा आएका विकृतिहरू रोक्न हस्तक्षेप गर्नुपर्छ। सोशल मिडिया जस्ता आधुनिक साधनहरू मार्फत यसको मौलिकता र महत्त्वबारे जानकारी फैलाउनुपर्छ, विकृति हाेइन।

तीजको दर खाने परम्परा नेपाली संस्कृतिको एउटा जिवन्त विरासत हो। यसले हाम्रा महिलाहरूलाई जोड्ने, हाम्रो संस्कृतिलाई जोगाउने र हाम्रो पहिचानलाई मजबूत बनाउने काम गर्छ। आधुनिकताको यो युगमा यसलाई संरक्षण गर्नु हामी सबैको नैतिक जिम्मेवारी हो।