नेवार, नेपाल र नेपालमण्डल
‘नेवार’का सम्बन्धमा कुरा गर्दा ‘नेपाल’ को कुरा स्वभावतः आउँछ नै । साथसाथै ‘नेपालमण्डल’ को सन्दर्भ पनि आइरहेको हुन्छ । कतिपयलाई नेवार, नेपाल र नेपालमण्डलको कुराले अलमल पारेको पनि हुनसक्छ ।
नेवार र मल्लकाल
नेवार अध्ययनका प्रायः अध्येताको ध्यान मल्लकालमा सोझिनु ऐतिहासिक दृष्टिले अलि संकुचित हुनु हो । यस अवस्थामा सर्वसाधारण नेवार तथा गैरनेवारले पनि मल्लकाललाई नै नेवार सभ्यताको निर्माणकाल भनेर बुझ्नुमा आश्चर्य छैन । यस मामिलामा म अलि फरक दृष्टिकोण राख्छु ।
नेवारको सन्दर्भमा किराँतको प्रसङ्ग
काठमाडौं उपत्यका वा नेवारको इतिहासमाथि चर्चा गर्दा किरातको प्रसङ पनि सँगसँगै आउँछ । किराँतलाई उपेक्षा गरेर नेवार इतिहासलाई अगाडि बढाउन सकिन्न पनि । तर इतिहासलाई समग्र रुपमा हेर्न सकिएन भने भुलभुलैयामा हराइराख्ने जोखिम पनि छ ।
महाराज क्राचल्ल र बौद्ध धर्ममा उनको योगदान
राजा क्राचल्लले आफूलाई ‘परमसौगात’ अर्थात् बुद्धका ठुलो उपासक भनेर चिनाउन मन पराउने राजा हुन् । यसबाट उनी बौद्ध धर्मका उपासक मात्रै नभएर बौद्ध धर्ममा संरक्षक पनि रहेको बुझ्न सकिन्छ ।
बडामहाराजा नागराज र बौद्ध धर्ममा उनको योगदान
कीर्तिखम्बमा उल्लेखित विवरण राजा नागराज र उनका उत्तराधिकारीहरुका सम्बन्धमा हो । तिब्बती श्रोतहरुले पनि यही विवरण प्रस्तुत गर्दछ ।
स्तुपमाथि चुलबुले केटी
बुद्धको जन्मस्थल लुम्बिनीस्थित एउटा स्तुपमाथि उक्लेर ध्यान गरेजस्तो बसी खिचाइएको एउटा तस्बिरले हालै ध्यान खिच्यो । तस्बिरमा रहेकी नवयुवती साधारण नै थिई, बैँस पनि चकचकी हुने खालकै थियो । तर, मेरो ध्यान खिच्नुमा उनको त्यो हावभाव थिएन, बरु स्तुपमाथि उनको चढाइ थियो ।
ज्यापु शब्दको अर्थ र ऐतिहासिकता
नेवार समुदायभित्रका अनेक जातीय समूहहरुमा ज्यापू पनि एक हो । संख्यात्मक र गुणात्मक रूपमा यस जातिको अहं महत्व भएको कुरामा दुई मत नहोला ।
सर्वाधिक अभिसप्त राजा पृथ्वीनारायण शाह
नेपालको इतिहासमा सर्वाधिक अभिसप्त राजा, पृथ्वीनारायण शाह । प्रशंसकबाट दैवीकरण र प्रत्युत्तरमा दानवीकरण हुनुले पृथ्वीनारायण शाहको सही मूल्याङ्कन हुँदैन ।
