स्वर्णप्राशन अभियान: नेपालमा बालबालिकाको प्रतिरक्षा बढाउने आयुर्वेदिक पहल

काठमाडौं, भदाै ५ । नेपाल सरकारले देशभरका बालबालिकाको रोग प्रतिरोधक क्षमता बढाउन आयुर्वेदिक “स्वर्णप्राशन” थोपा खुवाउने राष्ट्रिय अभियान सुरु गरेको छ। स्वास्थ्य तथा जनसङ्ख्या मन्त्रालय अन्तर्गत आयुर्वेद तथा वैकल्पिक चिकित्सा विभागको यो पहल परम्परागत आयुर्वेदिक ज्ञान र आधुनिक स्वास्थ्य विज्ञानको संयोजनको रूपमा हेरिएको छ।

कार्यक्रमको शुभारम्भ

आज धनगढी आयुर्वेद अस्पतालमा स्वास्थ्यमन्त्री प्रदीप पौडेलले औपचारिक रूपमा यो अभियानको शुभारम्भ गरे। उनले दाङ, चितवन र पर्सामा सफल भएको नमूना कार्यक्रमलाई अब २५ जिल्लामा विस्तार गरिएको जानकारी दिए। मन्त्रालयकाअनुसार अर्को आर्थिक वर्षदेखि ७७ जिल्लामा यो कार्यक्रम लागू गर्ने लक्ष्य रहेको छ।

के हो स्वर्णप्राशन?

स्वर्णप्राशन एक आयुर्वेदिक औषधीय मिश्रण हो, जुन शुद्ध सुनचूर्ण, घिउ, मह र जडीबुटीहरू मिलाएर बनाइन्छ। यसलाई हरेक महिनाको पुष्य नक्षत्रका दिन बालबालिकालाई खुवाइन्छ। आयुर्वेद अनुसार, यसले शारीरिक र मानसिक विकास बढाउँछ, स्मरणशक्ति तीव्र बनाउँछ र रोगप्रतिरोधात्मक क्षमता विकास गर्छ।

लक्षित समूह र सावधानी

यो कार्यक्रम ६ महिनादेखि १४ वर्षउमेर समूहका बालबालिकालाई लक्षित गरेको छ। तर ६ महिनाभन्दा मुनिका शिशुहरूलाई आमाको दूधबाहेक अन्य कुनै पदार्थ नदिइएकोले तिनलाई यसबाट बाहिर राखिएको छ। चिकित्सकहरूका अजुसार यो खुवाउने दिन बालकलाई ज्वरो वा रुघाखोकी लागेको अवस्थामा अर्को पुष्य नक्षत्रको दिनमा खुवाउनु उपयुक्त हुन्छ।

वैज्ञानिक पुष्टि र बजेट

नेपाल सरकारले यो कार्यक्रम वैज्ञानिक रूपमा पुष्टि गर्नुअघि नै परम्परागत प्रमाणित अभ्यासको आधारमा सुरु गरेको हो। यसको सम्पूर्ण देशव्यापी कार्यान्वयनमा २५ करोड रुपैयाँ लाग्ने अनुमान छ। बृहत् उत्पादनले यसको लागत न्यून बनाउन सक्नेछ।

ऐतिहासिक पृष्ठभूमि

स्वर्णप्राशन नेपालको आयुर्वेदिक चिकित्सामा सयौं वर्षदेखि चलिआएको अभ्यास हो, जुन पहिले राजपरिवारमा मात्र सीमित थियो। अहिले यसलाई सार्वजनिक स्वास्थ्य कार्यक्रमको रूपमा ल्याइएको छ। यसले नेपालको “निरोगी नेपाल” अभियानलाई सहयोग पुग्ने अपेक्षा गरिएको छ।

अन्तर्राष्ट्रिय प्रसङ्ग

यस्तै अभ्यास भारतलगायत अन्य दक्षिण एसियाली देशहरूमा पनि पाइन्छ। भारतले यसलाई आधिकारिक रूपमा राष्ट्रिय बाल स्वास्थ्य कार्यक्रममा समावेश गरेको छ। पश्चिमा देशहरूमा यसको प्रयोग सीमित छ, तर इम्युनोमोड्युलेटरी (प्रतिरक्षा प्रणाली सम्हाल्ने) आयुर्वेदिक उपचारको रूपमा यसलाई चिनिन्छ।

स्वर्णप्राशन अभियानले नेपालको प्राचीन आयुर्वेदिक ज्ञानलाई आधुनिक सार्वजनिक स्वास्थ्यसँग जोडेर एउटा ऐतिहासिक कदम चालिएको छ। यसले बालबालिकाको स्वास्थ्य सुरक्षामा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्ने अपेक्षा गरिएको छ।